Binalarda Topraklama: TS HD 60364 ve Yönetmelik Temelleri

"Bizim binanın topraklaması var mı?" sorusu, çoğu zaman bir cihazdan hafif elektrik çarptığında ya da yeni bir çamaşır makinesinin kurulum kılavuzunu okurken akla gelir. Topraklama gözle görünmeyen ama elektrik güvenliğinin temelini oluşturan bir sistemdir. Bu yazıda konuyu mevzuat ve standart çerçevesiyle, ama mühendis olmayanların da anlayacağı şekilde ele alıyoruz.

Topraklama ne işe yarar?

Metal gövdeli bir cihazın içinde yalıtım bozulursa ve faz iletkeni gövdeye temas ederse, gövde gerilim altına girer. Gövde topraklanmamışsa bu gerilim, cihaza dokunan kişinin vücudu üzerinden toprağa akmaya çalışır. Bu da elektrik çarpması demektir.

Gövde koruma iletkeni ile topraklama sistemine bağlıysa arıza akımı bu düşük dirençli yolu kullanır. Sigorta veya kaçak akım rölesi de bu akımı algılayarak devreyi hızla keser. Yani topraklama tek başına değil, koruma cihazlarıyla birlikte çalışan bir sistemdir.

Mevzuat ve standartlar

Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği

21 Ağustos 2001 tarihli ve 24500 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan bu yönetmelik, elektrik tesislerinde topraklama tesislerinin kurulması, boyutlandırılması ve işletilmesine ilişkin kuralları belirler. Topraklama tesislerinin yapılması ve işlerliğinin periyodik olarak kontrol edilmesi bu yönetmelik çerçevesinde zorunlu tutulur.

TS HD 60364 serisi

TS HD 60364, alçak gerilim elektrik tesislerinin tasarımı, kurulumu ve doğrulanmasına ilişkin standart serisidir. Topraklama açısından öne çıkan bölümler şunlardır:

• TS HD 60364-4-41: Elektrik çarpmasına karşı koruma. Otomatik kesme, kaçak akım koruması ve topraklama sistemlerinin koruma ile ilişkisi bu bölümde yer alır.
• TS HD 60364-5-54: Topraklama düzenlemeleri ve koruma iletkenleri. Topraklayıcı, ana topraklama barası, koruma iletkeni kesitleri ve eş potansiyel kuşaklama iletkenleri bu bölümde ele alınır.
• TS HD 60364-6: Doğrulama. Tesisin devreye alınmadan önce ve periyodik olarak muayene ve ölçümle doğrulanmasını düzenler.

İşyerleri için ek yükümlülük

İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı kapsamında işyerlerindeki elektrik tesisatı ve topraklama sistemleri periyodik kontrole tabidir. Uygulamada bu kontrol genellikle yılda bir yapılır. İşyeriniz için geçerli kontrol periyodunu iş güvenliği uzmanınızla teyit edin.

Bir topraklama sisteminin parçaları

• Topraklayıcı (elektrot): Toprağa gömülen bakır çubuk, galvaniz kazık, şerit veya bina temeline yerleştirilen temel topraklayıcısı.
• Topraklama iletkeni: Topraklayıcıyı ana topraklama barasına bağlayan iletken.
• Ana topraklama barası: Binadaki tüm koruma iletkenlerinin ve eş potansiyel bağlantılarının toplandığı nokta.
• Koruma iletkeni (PE): Sarı-yeşil renkli iletkendir. Prizlerin toprak kontaklarını ve cihaz gövdelerini sisteme bağlar.
• Eş potansiyel kuşaklama: Metal su ve doğalgaz boruları, kalorifer tesisatı, bina metal aksamı gibi iletken bölümlerin birbirine ve ana baraya bağlanmasıdır. Amaç, aynı anda dokunulabilecek metal yüzeyler arasında tehlikeli gerilim farkı oluşmasını önlemektir. Banyolarda ayrıca tamamlayıcı eş potansiyel kuşaklama gerekebilir.

Topraklama sistemleri: TN, TT, IT

Standartlar, besleme kaynağının ve tesisteki gövdelerin topraklanma biçimine göre farklı sistemler tanımlar. TN-S, TN-C, TN-C-S, TT ve IT bunların başlıcalarıdır. Binanızda hangi sistemin uygulanacağı, dağıtım şirketinin şebeke yapısına ve elektrik projesine göre belirlenir. Sistem tipine göre gerekli koruma cihazları ve kabul edilebilir direnç değerleri değişir. Bu nedenle "kaç ohm olmalı?" sorusunun tek bir cevabı yoktur. Değerlendirmeyi ölçümü yapan yetkili mühendis yapar.

Yaygın yanlış inanışlar

• "Prizim topraklı, demek ki topraklama var." Priz üzerindeki toprak kontakları, arkasında koruma iletkeni bağlı değilse hiçbir işe yaramaz. Eski binalarda priz değiştirilmiş ama koruma iletkeni çekilmemiş olabilir.
• "Su borusuna bağlarız, olur." Plastik boruların yaygınlaştığı günümüzde su tesisatı güvenilir bir topraklayıcı değildir. Eş potansiyel kuşaklama ile topraklayıcı farklı şeylerdir.
• "Kaçak akım rölesi varsa topraklamaya gerek yok." Kaçak akım rölesi ve topraklama birbirini tamamlar. Biri diğerinin yerini tutmaz.
• "Bir kere yapıldı, bitti." Topraklayıcılar zamanla korozyona uğrayabilir, bağlantılar gevşeyebilir. Periyodik ölçüm bu yüzden önemlidir.

Bina sahipleri ve yöneticiler için kontrol listesi

• Binanın elektrik projesinde topraklama tesisi tanımlı mı?
• Son topraklama ölçüm raporunun tarihi biliniyor mu? Rapor yetkili kişi tarafından mı düzenlenmiş?
• Ana topraklama barası erişilebilir ve bağlantıları sağlam mı (gözle, pano açılmadan)?
• Prizlerde koruma iletkeni (sarı-yeşil) bağlı mı? Bu kontrol elektrikçi tarafından yapıldı mı?
• Banyo ve mutfakta metal tesisat için eş potansiyel kuşaklama yapılmış mı?
• Kaçak akım röleleri mevcut ve test butonuyla düzenli kontrol ediliyor mu?
• İşyeriyse periyodik kontrol takvimi iş güvenliği uzmanıyla belirlendi mi?

Güvenlik uyarısı

Topraklama tesisinde yapılacak her türlü bağlantı, ölçüm ve onarım yetkili elektrik mühendisi veya elektrikçi tarafından yapılmalıdır. Pano içi bağlantılarda enerji kesilmeli ve enerjinin olmadığı ölçü aletiyle doğrulanmalıdır. Koruma iletkenini sökmek ya da "atıyor" diye devre dışı bırakmak, tesisatın en önemli güvenlik katmanlarından birini ortadan kaldırır.

İlgili ürünler

• Topraklama malzemeleri (çubuk, kazık, şerit, klemens)
• Kablo pabuçları
• Kaçak akım röleleri
• Elektrik kategorisi

Malzeme listenizi hazırlayalım

Elektrikçinizin veya mühendisinizin hazırladığı malzeme listesini WhatsApp'tan bize iletebilirsiniz. Topraklama çubuğu, kazık, şerit ve bağlantı malzemelerini birlikte tamamlayalım. Muratpaşa'daki mağazamızdan da destek alabilirsiniz.

Kaynaklar

• Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği (Resmî Gazete 21.08.2001, sayı 24500). Mevzuat Bilgi Sistemi
• TS HD 60364-4-41, TS HD 60364-5-54 ve TS HD 60364-6. TSE
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği. Mevzuat Bilgi Sistemi
• Elektrik Mühendisleri Odası, topraklama ve periyodik kontrol yayınları